Nihilizm/nihilist/hiççilik

Nihilizm ve nihilist kavramları, felsefe tarihinde insanın varoluşa, bilgiye ve değerlere yaklaşımını kökten sorgulayan en önemli akımlardan birini oluşturur. Latince “nihil” (hiç) kelimesinden türetilen nihilizm, Türkçe karşılığıyla “hiççilik”, her türlü değerin, inancın, otoritenin, ahlaki kuralın ve bilgi kaynağının temelsiz, boş ve anlamsız olduğunu savunan felsefi bir akımdır.

Temel Düşünce: Evrenin, insan hayatının ve tarihin aşkın (üstün) bir amacı, anlamı veya düzeni yoktur.
Tarihsel Gelişim: Terim felsefede ilk kez Friedrich Heinrich Jacobi tarafından kullanılsa da, akımı en sert ve popüler şekliyle 19. yüzyılda Rus edebiyatında ve Friedrich Nietzsche’nin felsefesinde bulmuştur.

NİHİLİST TEPKİ

Pasif Nihilist Tepki (Vazgeçiş ve Yabancılaşma): Hayatın hiçbir anlamı olmadığını, her çabanın boş olduğunu fark eden bireyin derin bir yılgınlık, karamsarlık, apati (duygusuzluk/ilgisizlik) ve hayata küsme hali içine girmesidir.
Aktif Nihilist Tepki (Yıkıcılık ve İsyan): Var olan tüm sahte değerleri, gelenekleri, otoriteleri ve yasaları bilinçli olarak reddetmek; hatta bazen bu düzeni kökten sarsacak yıkıcı bir eylem veya eleştiri biçimi benimsemektir. Nietzsche’ye göre aktif nihilizm, eski ve çürümüş değerlerin yıkılıp yerine yeni ve sağlıklı değerlerin kurulması için bir geçiş aşamasıdır.

NİETZSCHE’NİN ÇEKİÇİ

Nietzsche metaforik olarak eline aldığı çekiçle, insanlığın yüzyıllardır kutsallaştırdığı, mutlak ve dokunulmaz kabul ettiği “putları” (sahte değerleri, dogmaları, inançları) hedef alır. Bu putlar; geleneksel Hristiyan ahlakı (köle ahlakı), Platoncu ikici dünya anlayışı (gerçek dünya, görünüş dünya ayrımı), dogmatik felsefi sistemler, devlet otoritesi ve körü körüne inanılan kültürel kalıplardır. Çekiçle vurmak, bu yapıların ne kadar sağlam göründüğünü test etmek demektir. Eğer o yapılar hafif bir darbeyle (çekiç darbesiyle) çöküyorsa, zaten çürük ve sahtedirler, yıkılmayı hak etmişlerdir.

Nietzsche’nin çekiçle kırması, sadece “her şeyi yok edelim, hiçbir şeyin anlamı yok” diyen pesimist (karamsar) bir yıkıcılık değildir. Tam aksine, aktif nihilizmin bir tezahürüdür:

Eski, çürümüş, insanı güçsüzleştiren ve hayattan soğutan değerler yıkılmadan, insanın kendi özgür iradesiyle yeni değerler (kendi hayatının anlamını) yaratması mümkün değildir.
Çekiç bir taraftan eski binayı yıkar, ancak diğer taraftan o enkazın üzerinde yeni bir insan (Übermensch / Üstün İnsan) ve özgür bir yaşam inşa etmek için zemin hazırlar.

Üstün İnsan (Übermensch)

Nietzsche’nin Böyle Buyurdu Zerdüşt adlı eserinde merkezi bir yere sahip olan Üstün İnsan, biyolojik veya fiziksel olarak üstün bir ırkı ya da insan türünü ifade etmez. Tam aksine, zihinsel ve ruhsal bir evrim aşamasını, insanın kendi sınırlarını aşma iradesini simgeler.

Değer Yaratma Gücü: Geleneksel ahlakın, dinlerin ve toplumun dayattığı hazır kalıp değerleri körü körüne kabul etmek yerine, kendi değerlerini kendi yaratan insandır.
Kendi Kendinin Efendisi Olmak: Sürü psikolojisinden kurtulmuş, özgürleşmiş, sorumluluğu tamamen üzerine alabilen bir karakter yapısıdır.
Yaratıcı Güç ve Yaşam Sevinci: Dünyayı ve bu hayatı öteki dünya ya da cennet vaadiyle küçümsemek yerine, yeryüzüne bağlı kalır ve yaratıcı potansiyelini bu dünya için harcar.

Amor Fati (Kaderini Sevmek)

Nietzsche için hayata “evet” demenin en yüksek biçimi Amor Fati’dir. Sadece kaderine boyun eğmek ya da olanı pasifçe kabullenmek (fatalizm) değildir; yaşanan her şeyi büyük bir coşkuyla kucaklamaktır.

NİHİLİZM NASIL ÇIKAR?

İnsanların yaşadığı sistem çöker ve insanlar krize girer. Bir şey çöktüğünde insanlar otomatik olarak nihilist olur ya da nihilistçe tepkiler verir. İnsanların değerlerinin zaman zaman krize girdiğini, mutlak bir değer olmadığını söylemiş ve buna tepki olarak doğmuştur. Nihilizm: Krizlere giriyoruz. Bunun farkında olalım, bu krizlerden nasıl çıkacağız? Şeklinde bir düşünce biçimi. Eldekiler işe yaramıyor, nasıl üstesinden geleceğiz? İnandığı bir sistem çöktüğünde insanların ‘deli gibi namaz kılması da’’ var olan gelen her şeye ‘küfretmesi/yanlış bulması da’ nihilistçe tepkilerdir. Sistem çökmüştür ve insanlar krize girmiştir, mevcut duruma geçmişten gelen şeyler refere olamamaktadır.

NİHİLİZM TÜRLERİ NEDİR?

1-İDEOLOJİK NİHİLİST: Friedrich Nietzsche: Bilgiden kaynaklanır. Altının anlamını bilir ancak altını reddeder. Elitin nihilizmi anlam arayışındandır. Putları kırmayı sembolize ediyor. Bunlar bitti, bir şey bulmanız lazım der. Protest nihilisttir. Kötü bir şeyi ayakta tutan ‘ahlakı düzeni’ hedef almakta nihilisttir. En zor şey anlam üretmektir. Hz. İbrahim’de putları kırıyor, o zaman diyorlar neye inanacağız. Anlam üretemeyince insanlara meşguliyet veriliyor.

2-AYAKTAKIMI NİHİLİZMİ: Cehaletten kaynaklanır. Altının varlığını bilmez, var olan altını yüzüne sürerek temizler. Daha tehlikeli. Ne yaptığını da bilmiyor. Altının ne olduğunu bilen ancak onun anlamını reddetmiş olan nihilist başka, elinde altın var bundan haberi yok, altınla elini yüzünü temizliyor işte bu ayaktakımı nihilizmi. Bunlarla değer tartışması bile yapılamaz: ‘’ehhh’’…der geçerler. ‘’Ben bu tür şeylere bakmıyorum.’’ ‘’Bunlardan bana ne’’ ‘’(Ortalık yangın yeri) Ben bunlarla ilgilenmiyorum, işime bakıyorum’’ ‘’Eeeeehhh napalım’’ vs.

AYAKTAKIMIN NİHİLİZME DÜŞMEMESİ İÇİN NE ÖNERİLMİŞ?

Cumhur/Ulema buna karşı avamı meşgul etmek, kamusal alanı güçlendirmek gerektiğini dile getirmiş. Problem var, git markete rahatlarsın. İnsan tab’an sosyal bir yaratıktır. Kamusal alanı güçlendirip orada hoşça vakit geçirmesi gerekiyor. İnsanlar kamusal alanlar demokrasilerde ancak güçlü olduğundan –bunu yapacak sosyal ortamlar bulamadığında- kendini sürekli alışverişle rahatlatmaya çalışıyor. Bir insanı sürekli alışverişe götüremezsin, vakit geçireceği, meşgul olabileceği şeyler lazım. Yalnızlık Yaratıcı’ya ve aydınlara/entelektüellere mahsustur. Entelektüel yalnız yapar, kitap okur ama normal insan yapamaz, onu kamusal alana çekip orada bir şey yaptırman gerekiyor, enerjisini atması gerekiyor. Bunların artması gerekiyor, böyle olduğunda Ayaktakımının nihilizme düşmesinin önüne geçilir; entelektüel yaklaşımla, risale oku, kitap oku ile çözülemiyor, kamusal alandaki etkinliklerle çözülebilir.

NE DURUMDAYSAN NİHİLİSTSİNDİR?

Adamın eylemlerini olumlu etkileyecek hiçbir referans yok. Budist yere çöp atmaz bu nihilist değil. Adamın eylemlerinde denge kuracak hiçbir referans olmayan kişiye nihilist denir. Hayatın ne anlamı var. ‘Tanrı’ya inanma şartı yok.’’ Gençlerde proto-nihilist denilen hiçbir şeyi dikkate almama, her şeye ‘haaaa hiiii’ diye cevap verme, cevaplarında hiçbir şeyi referans edinmeme bir nihilist haldir. Trump’ta bu ileri düzeyde. Hiçbir referansı yok, anayasayı takmıyor. Yemin ettiği anayasayı kabul etmiyor. Bu çok tehlikeli. Hiçbir referansı olmayan Trump bu yönüyle ‘komünist’ Lenin/Stalin’den bile daha tehlikeli olabilir.

REÇETE: KÖTÜDEN UZAKLAŞMA, İYİLİĞE YAKLAŞMA

Hep bir şey yapmak bir şeyi kafaya koymak lazim. Sürekli her istediğin olunca, her şeye sahip olunca da insan nihilist olabilir. Nihilizm inançsızlık değil inaçlı nihilistler de var. İnançlı ama, Hiçbir şey yapmıyor, yaptığı/yapacağı her şeyi boş görüyor. Seni kötülükten uzaklaştıracak iyiliğe yaklaştıracak şeylerin olması lazım, işte bu nihilistlikten uzaklaştırıyor.

ŞE’N’İN ANLAMI

Hz. Peygamber (as) için Hz. Aişe Kur’an ahlakı demiş: Allah adildir, ilim sahibidir… Ancak şöyle bir ayette var: “Kulle yevmin huve fi şe’n” (يَسْـَلُهُ مَنْ فِي السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۜ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ ف۪ي شَأْنٍۚ), Kur’an-ı Kerim’deki Rahmân Suresi’nin 29. ayetinin bir bölümüdür. “Yes’eluhu men fis-semâvâti vel-ard(i), kulle yevmin huve fî şe’n(in)”

Diyanet İşleri Başkanlığı Meali: “Göklerde ve yerde bulunanlar, (her şeyi) O’ndan isterler. O, her an yeni bir ilâhî tasarruftadır.” (Diğer meallere göre: “O, her an yaratma halindedir” veya “her gün yeni bir iştedir”) ŞE’N…her gün bir iş içinde işleyiş içinde. Aslında bir Yaratıcı var kendini anlatıyor ve her günün aktif olduğunu çalışmakla ilgili olduğunu anlatıyor. Adil/hakim/ilim sahibi ancak bir de eylem içinde olduğunu anlatıyor, bir şeyi değiştiriyor. Her işleyişin içinde O var. Yaratıcı’nın kullarına her gün bir iş içinde olduğunu söylemesi yaratılana her gün bir şeyler yapmak gerektiğini söylüyor. O yüzden durursan nihilistsin.